Geçenlerde New Perspectives Quarterly dergisinde Régis Debray'in Terminal Intellectual adlı makalesi yer aldı. (Böylece yazar, daha giriş cümlesinde 'Bakın ben ne biçim dergiler, ne biçim yazılar okuyorum.. Ben 'ağır entelim'. Beni ciddiye alsanız iyi olur!' mesajını vererek yazısına hızlı bir giriş yapmıştır. Üstelik bir de bu yazısında 'entellektüellik' hakkında ahkam kesecektir.. Heeyt, savulun... Kenara kaçılın. Ve Allah sabırlar versin)

Régis Debray, Che Guevara'nın arkadaşı ve daha sonraki yıllarda Fransa Cumhurbaşkanı François Mitterand'ın danışmanıydı.

Entellektüel kelimesinin şimdiki anlamıyla kullanılmaya başlaması 1898 Dreyfus olayından sonradır. (Dreyfus olayı: Musevi olduğu için vatana ihanetle haksız yere suçlanan Fransız subayı Dreyfus, düzmece mahkemeler, Fransız aydınlarının buna tepkileri ve atılan iftiranın çoook sonraları ortay çıkması vs.. vs.. Fransız adaletinin yüzkarası bir olay olarak tarihe geçmiştir. Duruşma tutanaklarını da istiyorsanız bana bir e.mail atın -bu sefer biraz fazla mı salladık ne?)

Daha önceleri bu sözcük Fransızca'da sadece 'sıfat' olarak kullanılmaktaydı. Dreyfus olayından sonra entellektüellerin kendilerine biçtiği toplumsal rol, yani 'arabulucu figür', kariyerinin sonuna ulaşmıştır.

Aydınlanma Çağı'ndan önceki dönemlerde entellektüelin rolü, yönetici ve soylu sınıfların yetkili kişilerine, sokaktaki adamın fikirleri veya tepkileri hakkında açıklamalarda bulunmaktı. Osmanlı'da da ulema sınıfının bir tür "halkla ilişkiler" müşavir kadrosu gibi çalıştığını söylemek yanlış olmaz. Onlar, Padişaha 'Dersaadet'teki ahalinin' veya 'kışladaki askerin' fikriyatını ileterek 'müşteri temsilcisi' veya 'danışman' gibi bir işlev görüyorlardı.

Yaygın cehalet veya iletişim kanallarının yetersizliği gibi nedenlerle geniş halk kitlelerinin, bilgi kaynaklarına ulaşmadığı dönemlerde (18. Yüzyıl'dan itibaren); entellektüeller, geniş kitlelerin olan bitenden haberdar edilmesi ve bilgili kılınması misyonunu edindiler. Sonra neler mi oldu? Diderot, Voltaire, Rousseau gibi düşünürlerin gayret ve çalışmalarıyla ilk ansiklopedi basıldı. Amerikan ve Fransız devrimleri gerçekleşti. "Hür ve özgür basın" ve "halkın haber alma hakkı" gibi kavramlar ortaya atıldı ve geliştirildi.

"Profesyonel bir entelektüel; zorlama veya sınırlamaya başvurmaksızın, semboller (görüntüler, imajlar, sözcükler, sesler) yoluyla diğer insanlar üzerinde etki yaratabilen kişidir. Entellektüelin sembollere dayanan eylemi (yani film yönetmeniyse yaptığı film, besteciyse yaptığı şarkı vb.) geleneksel ve kurumsal etki alanlarının (parlamentonun ve prestijli akademilerin vs) dışında ve ötesinde icra edilir. Ortaya konan fikirlere ve imajlara, geniş kitlelerin erişebilmesi "düşük" entelijansiyayı "yüksek" entelijansiyadan ayırır." diye yazmış Regis Debray.

Geçtiğimiz yüzyıl içinde, fikirlerin ortaya çıkıp yayıldığı teknolojik şartlar değişti ve entellektüeli de entellektüelin varoluş nedenini de değiştirdi. Daha 1970'lerin başına doğru, "videosfer", imaj profesyonellerini birinci sıraya çıkarmıştı. Bu imaj profesyonelleri, kitap profesyonellerinden daha popüler ve medyatik olmayı başardılar. Film yapımcıları, olgunluk yaşlarındaki eski komedyenler ve aktörler "yeni entelektüel" olarak ortaya çıktı, ve bir önceki devrin yani 'basılı yazı'nın egemen olduğu "grafosfer"in kahramanları olan yazarlar ve düşünürleri sahne dışına ittiler.

Kitle iletişim araçlarının gelişmesi ve bilgisayar teknolojisi sayesinde, 'bilgi' geniş kitleler arasında hızla dolaşabilir hale geldi. 'Bilgi'nin kitlelere ulaşması veya yöneticilerin 'kamuoyunun fikrinden' haberdar edilmeleri için entellektüellerin aracılığına gerek kalmamıştı.

Tam tersine, bugün artık 'bilgi' bombardımanına tutulan kitlelerin maruz kaldığı bir 'bilgi kirliliği' sorunu var. Dünyanın herhangi bir yerinde bir olay meydana geliyor ve adeta mahalle dedikodusu gibi, çok kısa sürede bir sürü (çoğu birbiriyle çelişen) yorumlara ve tepkilere yol açıyor. (Teşekkürler küreselleşme, gözün kör olmasın teknoloji, Allah müstehakınızı versin televizyon kanalları ve INTERNET..)

18.Yüzyıldan 21.Yüzyıla halka sunulan metanın içeriği değişti. Yeni elektronik agora artık mantık ve gerçekliği değil, duygu ve heyecanların nesnelliğini sergiliyor. Fikir aktarmaya yönelik argümanlarla değil, insanı kıskıvrak bağlayan imajlarla işgörüyor.

Bir zamanlar entellektüelin üstlendiği aydınlatma/bilgilendirme görevine soyunmuş yorumcular, gazeteciler, köşe yazarları ve anchorman'ler size neyin ne olduğunu anlatmakla yetinmiyorlar. "Neyi nasıl görmeniz gerektiğini, bu konuda nasıl düşünmeniz gerektiğini" empoze etmeye de kalkıyorlar. Özel televizyon kanallarındaki anahaber programlarının çoktandır "drama" tadını verdiğinin siz de farkında mısınız? Çok değil on-on beş yıl önce, Ferhangi Şeyler oyununa gülerdik: Ferhan Şensoy, gündemdeki haberleri malzeme olarak kullanır 'komedi' tiyatrosu yapardı. Şimdiyse gündemdeki haberleri kullanarak 'drama tiyatroları oynanıyor gibi gelmiyor mu size de?

Amiyane tabirle, sapla saman birbirine karışıyor ve medya bize bu arada "Halime'yi samanlıkta bastılar" veya "Samanlıktan kaldıramadım samanı da Zühtü" türkülerini çalmakta.

İşte bu ahval ve şerait içinde entellektüelin (eğer olacaksa) işlevi, bilgi kirlenmesinin kitlelerde yaratacağı zehirlenmeye engel olmaktır. Peki bu nasıl olacak? Bunun hazır formülü veya tek geçerli yöntemi yok elbette.. Ama temel çıkış noktası şöyle olmalı: Olguların ve haberlerin dramatize edilerek siyah ve beyaz, iyi ve kötü diye basite indirgenmesine karşı durmak atılacak ilk adım olabilir. Sonrası, gözden kaçan ayrıntıları da kitlelerin dikkatine sunmaktan öte, yaşadığımız dünyayı anlamak ve yorumlamak için yeni perspektiflerin, yeni kavramların ve yeni yöntemlerin geliştirilmesi şeklinde ilerleyebilir.

Alternatif haber portalları veya 'özgür haber kanalı' diye lanse edilen modern dedikodu ve çaçaronluk mekanizmalarından bahsetmiyorum burada.

Bilgi kirliliğiyle başetmek için 'daha fazla bilgi' kadar 'sağlıklı filtre'lere ve arıtma yöntemlerine de ihtiyaç yok mu?